Kaza yerine varan kişinin ilk yapacağı şey yaralıya koşmak değildir. Önce ortamı okumak gerekir — çünkü güvenli olmayan bir alanda yapılan müdahale iki kişiyi birden riske atar.
Olay yerinin değerlendirilmesi
Amaç iki sorunun cevabını almaktır: Burada başka kaza olabilir mi? ve Kaç kişi var?
- Trafik akışı devam ediyor mu, araçlar yavaşlıyor mu?
- Yakıt sızıntısı, duman veya yangın belirtisi var mı?
- Elektrik direği devrilmiş mi, kablo yere düşmüş mü?
- Araç dengede mi, kayma veya devrilme riski var mı?
- Araç içinde ve dışında toplam kaç yaralı var? Fırlamış olabilecek biri için çevre kontrol edilir.
Kaza yapan araçta kontak kapatılır. Bunun sebebi yalnızca aracın hareket etmesini önlemek değil, kıvılcım kaynaklı yangın riskini de ortadan kaldırmaktır.
Yaralının değerlendirilmesi
Değerlendirme iki aşamalıdır ve sıra bozulmaz.
Birinci değerlendirme — hayati tehlike var mı?
Saniyeler içinde yapılır. Sırasıyla bilinç, solunum ve ciddi kanama kontrol edilir.
Bilinç kontrolü: Yaralıya yüksek sesle seslenilir, omzuna hafifçe dokunulur. Sarsılmaz. Tepki yoksa bilinç kapalı kabul edilir.
Solunum kontrolü: Hava yolu açıldıktan sonra bak–dinle–hisset yöntemiyle en fazla 10 saniye kontrol edilir:
- Bak — göğüs kafesi inip kalkıyor mu?
- Dinle — kulağınızı ağzına yaklaştırın, solunum sesi var mı?
- Hisset — yanağınızda hava akımı var mı?
Kanama kontrolü: Fışkırır tarzda, açık renk kanama atardamar kanamasıdır ve derhal müdahale gerektirir. Bu, ilk değerlendirmede bulunması gereken tek kanama tipidir; küçük kesikler sonraya bırakılır.
İkinci değerlendirme — baştan ayağa kontrol
Hayati tehlike yoksa yaralı baştan ayağa gözden geçirilir: baş, boyun, göğüs, karın, kollar, bacaklar. Şekil bozukluğu, şişlik, morarma, hassasiyet aranır. Bu sırada yaralı gereksiz hareket ettirilmez.
Hangi yaralıya önce müdahale edilir?
Birden çok yaralı varsa öncelik en çok bağıran değil, en sessiz olandır. Bağırabilen kişinin hava yolu açık ve bilinci yerindedir. Sıra şöyledir:
| Öncelik | Durum |
|---|---|
| 1 | Solunumu durmuş veya solunum yolu tıkalı olan |
| 2 | Ciddi (atardamar) kanaması olan |
| 3 | Bilinci kapalı olan |
| 4 | Şok belirtisi gösteren |
| 5 | Kırık, çıkık, yüzeysel yaralanmalar |
Şok belirtileri
Şok, dolaşımın yetersiz kalmasıdır ve sinsi ilerler. Belirtileri:
- Ciltte solukluk, soğukluk ve nemlilik
- Hızlı ve zayıf nabız
- Hızlı ve yüzeysel solunum
- Huzursuzluk, endişe, sonra dalgınlık
- Susuzluk hissi — buna rağmen ağızdan sıvı verilmez
Şoktaki yaralı sırtüstü yatırılır, ayakları yaklaşık 30 cm yükseltilir (şok pozisyonu) ve üzeri örtülerek sıcak tutulur. Kırık şüphesi varsa bacak kaldırılmaz.
Kısa özet
Önce ortam, sonra yaralı. Bilinç–solunum–ciddi kanama sırasıyla bakılır; bak-dinle-hisset 10 saniyedir. Sessiz yaralı, bağıran yaralıdan daha önceliklidir. Şoktaki kişiye ağızdan hiçbir şey verilmez.