Trafik kazalarında en sık görülen yaralanma grubudur. Yanlış müdahale, kırığı basitken parçalıya veya damar-sinir yaralanmasına çevirebilir. Bu yüzden buradaki temel kural şudur: bulunduğu şekliyle sabitle, düzeltmeye çalışma.
Kırık
Kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. İkiye ayrılır:
- Kapalı kırık: Deri bütünlüğü bozulmamıştır.
- Açık kırık: Kemik ucu deriyi delip dışarı çıkmıştır. Enfeksiyon riski yüksektir; kemik içeri itilmez, üzeri temiz bezle örtülür.
Belirtileri: şekil bozukluğu, şişlik, morarma, hareket edememe, dokununca artan ağrı, bazen kemik uçlarının sürtünme sesi.
Çıkık
Eklem yüzeylerinin birbirinden ayrılmasıdır. Yalnızca hareketli eklemlerde görülür — omuz, dirsek, parmak, kalça, çene. Kemiğin orta gövdesinde çıkık olmaz, orada kırık olur.
Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz. Bu işlem damar ve siniri sıkıştırabilir, kalıcı hasar bırakabilir. Eklem bulunduğu pozisyonda desteklenip hastaneye gidilir.
Burkulma
Eklemi çevreleyen bağların zorlanması veya kısmen yırtılmasıdır. Kemikler yerindedir. Şişlik ve ağrı vardır, hareket kısıtlıdır ama tamamen imkânsız değildir.
Uygulama sırası:
- Dinlendir — bölge kullanılmaz
- Yükselt — kalp seviyesinin üstünde tutulur
- Soğuk uygula — buz doğrudan cilde değdirilmez, bez arasına konur
Sıcak uygulama yanlıştır. Sıcak kan akışını artırır, şişliği ve ağrıyı büyütür. Bu, sınavda en sık sorulan yanlış şıklardan biridir.
Atel uygulama
Atel, kırık bölgeyi hareketsiz tutan destektir. Tahta, karton, katlanmış gazete veya dergi kullanılabilir.
- Atel, kırığın bir alt ve bir üst eklemini de içine alacak uzunlukta olmalıdır
- Atelin cilde değen yüzü yumuşak bir bezle kaplanır
- Bağlama ne gevşek ne de dolaşımı kesecek kadar sıkı olmalıdır
- Uygulamadan sonra parmak uçlarının rengi ve sıcaklığı kontrol edilir; morarma veya soğuma varsa gevşetilir
- Kırık bölge düzeltilmeden, bulunduğu şekliyle sabitlenir
Omurga yaralanması şüphesi
Trafik kazalarında her yaralıda omurga yaralanması varmış gibi davranılır. Belirtiler: boyun-sırt ağrısı, kollarda veya bacaklarda uyuşma-karıncalanma, hareket edememe, idrar-gaita kaçırma.
- Yaralı kesinlikle oturtulmaz, ayağa kaldırılmaz
- Baş, boyun ve gövde tek bir eksen gibi tutulur
- Zorunlu değilse hiç hareket ettirilmez; zorunluysa en az 3-4 kişiyle, aynı anda ve düz şekilde taşınır
- Motosikletlinin kaskı çıkarılmaz — solunum yolu tıkalı değilse dokunulmaz
Kısa özet
Kırık düzeltilmez, olduğu gibi atelle sabitlenir; atel alt ve üst eklemi kapsar. Çıkık yerine oturtulmaz. Burkulmada soğuk uygulanır, sıcak değil. Omurga şüphesinde yaralı oturtulmaz, baş-boyun-gövde tek eksen tutulur, kask çıkarılmaz.